Young Managers
مرکز مقالات علمی مدیریت 
پيوندهای روزانه


مکاتب سازمان
درس : تئوریهای مدیریت پیشرفته
مکاتب و نظریه های سازمان


استاد : دکتر مجید واحدی
دانشجو: حسین قهرمان زاده

مقدمه

عصری که درآن زندگی میکنیم عصر سازمان نام نهاده شده است چون انسان ا ز لحظه تولد تا دم مرگ ،حتی پس از مرگ نیز با سازمانها ارتباط دارد . بدین ترتیب که انسان در عصر حاضر در سازمانی به نام زایشگاه به دنیا می آید ، شناسنامه خود را از سازمانی به نام ثبت احوال میگیرد بعد در سازمانهایی نظیر مدرسه ، سازمانهای دولتی ، آموزشی و تجاری و... در ارتباط خواهد بود و در زمان فوت نیز برای ابطال شناسنامه و صدور جواز دفن با سازمان در ارتباط خواهد بود. امروزه با توجه به نیاز جوامع به انواع خدمات و تولیدات سازمانهای گوناگون شناخت ، اداره و مدیریت علمی آن اهمیت بسزایی دارد.

 


تعریف سازمان
از سازمان تعاریف متعددی ارایه شده است که در اینجا به چند مورد اشاره می شود:
سیستمی متشکل از اجزاء بهم پیوسته و مبتنی بر نظم و انضباط که در جهت رسیدن به هدفهای خاص فعالیت می کند سازمان نامیده می شود.( زاهدی ،1374،ص 89)

سازمان عبارتست از وجود هماهنگی معقول در فعالیت گروهی از افراد برای نیل به یک هدف یا منظور مشترک از طریق تقسیم کار وظایف و از مجرای سلسله مراتب اختیار ومسئولیت قانونی “ ادگار شاین ” (جاسبی ،1371ص 71)

اهمیت و ضرورت مدیریت سازمان
به جهت اینکه جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به یک جهان سازمانی مبدل شده است ، بدین ترتیب اهمیت سازمانها که بیشترین دوران زندگی انسان در آنها سپری می شود روز بروز آشکار تر و نقش آنها در تحقق هدفهای انسانی روشنتر می شود.
موضوع مدیریت موضوعی است که همراه با زندگی اجتماعی انسانها وحتی قبل از آن مطرح بوده و در عصر حاضر به مدد مدیریت است که ماموریت ها و اهداف سازمان تحقق می یابند ، از منابع و امکانات موجود بهره برداری می شود و استعدادها ازقوه به فعل در می آیند (الوانی ،1372ص9)


دلایل اهمیت و ضرورت مدیریت

1- اجتماعی بودن انسان و ضمانت اجرایی قوانین
2- توانمند کردن و پیشرفت جامعه ( رشد وتوسعه کشور)
3-کار جمعی
تعاریف مدیریت: یک نوع تعریف از مدیریت وجود دارد که دیدگاهی عامیانه است که میتوان آنرا از داستان ” مکانیک وضربه چکش ” استنباط کرد .

تعریف علمی مدیریت
از دیدگاه علمی تعاریف مختلفی از سوی صاحبنظران ارایه شده است در زیر به دو مورد از آن اشاره می شود:
مدیریت عبارتست از علم و هنر متشکل کردن ، هماهنگ کردن و رهبری و کنترل فعالیتهای دسته جمعی که برای نیل به هدفهای مطلوب با حداکثر کارایی ” فایول"
”( جاسبی،1374ص127)

مدیریت عبارتست از هنر انجام دادن کار به وسیله دیگران ( فالت ) ، (علاقه بند ، 374ص11)

انواع مکاتب مدیریت:
مکاتب و نگرشهای مدیریت در کتب مختلف از دیدگاههای متفاوت گروه بندی شده است که در یک تقسیم بندی می توان مکاتب مدیریت را به سه دسته تقسیم کرد :
1- مکتب کلاسیک
2- مکتب نئوکلاسیک یا روابط انسانی
3- مکتب جدید یا مدرن

مکتب کلاسیک

دیدگاههای اولیه سازمان در قرن حاضر سازمانها را به عنوان ابزاری ماشینی ، برای نیل به اهداف تصور می کردند و توجه به کارایی از بخشهای کارکردی داخلی سازمان معطوف می داشتند.( رابینز)
مکتب کلاسیک در سه مسیر ” مدیریت علمی – اداری – بروکراسی ” تحول یافت .

نظریه پردازان کلاسیک
فردریک تیلور و مدیریت علمی
تیلور که یک مهندس بود و در شرکتهای میدویل و بتلهم در پنسیلوانیا مشغول بکار بود معتقد بود که ستاده کارگر فقط یک سوم آنچه وی می تواند تولید کند می باشد ، تیلور با بکارگیری روشهای علمی به تعمیم این پدیده پرداخت و تمایل داشت بهترین روش برای انجام کار بیابد ( چیزی که امروزه بخشی از موضوع طراحی شغل می باشد.) وی اصول چهارگانه مدیریت را پیشنهاد کرد و معتقد بود اجرای این اصول می تواند منجر به افزایش معناداری در بهره وری گردد.

اصول چهار گانه مدیریت علمی تیلور:
1-جایگزینی روشهای علمی به جای محاسبات سر انگشتی
2- انتخاب و آموزش علمی کارکنان
3- همکاری مدیریت و نیروی کار برای اهداف کاری مطابق با روش علمی.
4- تقسیم مساوی مسئولیت بین مدیران و کارگران ( کارهای اجرایی به کارگران و کارهای برنامه ریزی و سرپرستی به عهده مدیران)
با وجود اینک تیلور تمرکز محدودی بر سازمانها داشته است ولی به هر حال تیلور شغل مدیران را متحول کرد و صراحتأ مطرح کرد که مدیران با ید بهترین روش برای انجام هر کار به منظور انجام آن با حداکثر کارایی را مورد ارزیابی قرار دهند ، سپس مسئولیت مدیریت این است که بدقت کارگران را به منظور حصول اطمنان از اینکه بهترین روش را برای انجام کار خود بکار میبرند ، انتخاب کند و آنها را آموزش دهد ودر آنها ایجاد انگیزه کند (رابینز)

 
مکانیسم یا روش اجرای اصول مدیریت علمی
برای پیاده کردن اصول مدیریت علمی روشهای زیر را باید بکار گرفت:
1- بررسی و اندازه گیری زمان دقیق هر جزء کار وتعیین نحوه انجام آن.
2- تخصصی کردن کارها در سازمان و ایجاد سرپرستیهای جداگانه.
3-استاندارد کردن کلیه ابزار کار و تعیین بهترین شیوه استفاده از آنها .
4- تهیه شرح وظایف هریک از کارکنان.
5- تنظیم سیستم پرداخت حقوق و دستمزد متناسب با کیفیت کار کارکنان.

به نظر تیلور منافع کارگران و صاحبان کار با یکدیگر مغایرتی ندارد بلکه در یک راستا
می باشد و کلید افزایش کارایی کارگران استفاده از مدیریت علمی است که براساس آن می توان میزان تولید هر فرد را افزایش داد ودر نتیجه هم اجرت بیشتری به کارگران پرداخت و هم سود بیشتری عاید صاحب کار نمود( جاسبی 1371، صص 25،27)
مهمترین مسئله موردتوجه تیلور در مدیریت ، کارایی بود ، یعنی بالا بردن سطح تولید وافزایش بازده ازاین رو کوشش او بر این بود که مسایل سطح کار و تولید را با توسل به روشهای منظم علمی حل کند.


نارسایی و محدودیتهای مدیریت علمی

نارسایی های مدیریت علمی بشرح زیر میباشد:
1- به مدل انسان اقتصادی متکی است.
2- صرفا انگیزه های مادی و پرداخت بیشتر مورد توجه است.
3- به نقش روابط افراد بایکدیگر کمتر توجه می شود.
4- به عامل انسانی کم بهاء داده می شود.
5- انسان وسازمان با دید مکانیکی بررسی می شود و بدون توجه به عواطف واحساسات و روابط انسانی به عنوان ابزاری که براحتی قابل هدایت وکنترل است نگاه میشود.


هنری فایول و اصول سازمان
هنری فایول از دیگر صاحبنظران مکتب کلاسیک می باشد که برخلاف تیلور که فقط به سطح پایین سازمان ( سطح مدیریت کارگاه ) تاکید داشت اصولی را تدوین نمود که برای همه مدیران در تمامی سطوح سازمان بکار بیاید .

اصول 14 گانه فایول عبارتند از:
1- تقسیم کار: یعنی تخصصی کردن کار که بازده تولیدی را از طریق کارایی بیشتر افزایش
می دهد.
2- اختیار قانونی : مدیران باید قادر باشند دستور صادر کنند واز این اختیار همراه با مسئولیت بوجود می آید که طبیعی است اختیار یک مدیر باید با مسئولیتش برابر باشد.
3- انضباط : یعنی پیروی کردن کارکنان از قوانین وضع شده سازمان.
4- وحدت فرماندهی : یعنی هر کدام از کارکنان باید از یک نفر دستور بگیرند.
5- وحدت جهت : یعنی هر گروه از فعالیتهای سازمانی که یک هدف دارند باید بوسیله یک مدیر که طرح واحدی بکار می برد ، هدایت و رهبری شود.
6- تبعیت منافع از منافع جمعی : منافع هر کدام از کارکنان یا گروهی از کارکنان نباید بر منافع سازمان به عنوان یک کل تقدم پیدا کند.
7- پرداخت حقوق وپاداش مالی : یعنی به کارگران در ازای خدماتی که ارایه میدهند باید مزدی منصفانه پرداخت نمود .
8- تمرکز : به میزانی که زیر دستان در تصمیم گیری مشارکت می کنند اشاره دارد ، چه تصمیم گیری متمرکز باشد چه غیر متمرکز باید تناسبی صحیح بین این دو برقرار باشد.
9- سلسله مراتب : سلسلمه مراتب به یک سلسله روابطی اشاره دارد که از راس سازمان شروع ودر پایین به کارکنان عملیاتی ختم می شود فایول معتقد به سلسله مراتب انعطافی است نه خشک به این معنی که اگر ضرورت ایجاب کرد می توان سلسله مراتب را نادیده گرفت وراه کوتاهی را طی کرد.
10- نظم : یعنی منابع انسانی و غیر انسانی ( مادی) باید در زمان ومکان صحیح قرار گیرند.
11- عدالت وانصاف : یعنی مدیران باید نسبت به زیر دستان خود مهربان و منصف باشند.
12- اصل ثبات دوره خدمتی کارکنان:یعنی هر سازمانی باید اقداماتی برای تشویق کارکنان بویژه کارکنان سطح بالا ( مدیران ) به خدمت دراز مدت صورت گیرد چون ترک خدمت این افراد از سازمان مقرون به صرفه نیست .
13- اصل ابتکار ونوآوری : طبق این اصل باید به زیر دستان فرصت داده شود که در انجام وظایف خود تفکر و نوآوری کنند و ابتکار عمل به خرج دهند.
14- ایجاد روحیه جمعی : این اصل بیان کننده این است که قدرت در اتحاد تجلی پیدا می کند و ارتقاء روحیه گروه ، هماهنگی و وحدت را در درون سازمان ایجاد خواهد کرد.

ماکس وبر وبروکراسی
”ماکس وبر“از نظریه پردازان مکتب کلاسیک می باشد که ارایه ساختار سازمان نوع ایده آل پیشنهادی خود را بروکراسی نام نهاد و معتقد بود که مدل وی کارآمد ترین وسیله ای است که سازمانها می توانند به مدد آن به اهداف نهایی خود نایل شوند.
بروکراسی از دو کلمه ” برو“ به معنی دفتر و ”کراسی“ به معنی حکومت تشکیل شده است و در اکثر فرهنگهای لغت بروکراسی را به معنای دیوانسالاری ترجمه کرده اند.

تعریف بروکراسی: تشکیلات و ترتیباتی که از طریق هماهنگ کردن کار افراد برای ایفای وظایف اداری متعدد ، متنوع و پیچیده با نظمی خاص بوجود می آید بروکراسی نامیده می شود.
ویژگی های بروکراسی ماکس وبر
1- بروکراسی نظام عقلایی و منطقی است که در آن اقتدار از طریق نظام و قوانین و مقررات به وسیله مقام ومنصبی که فردی آنرا بر عهده دارد اعمال می شود.
2- مقامهای اداری به صورت سلسله مراتب تعیین می شوند.
3- کلیه روابط و شرایط احتمالی کار به وسیله مجموعه ای از قوانین و رویه ها پیش بینی می شوند.
4- برای حفظ ونگهداری اسناد و مدارک و پرونده ها دفتر یا دیوانی وجود دارد.
5- کلیه اطلاعات به صورت کتبی نوشته و نگهداری می شود .
6- انتصاب کارکنان بر مبنای شایستگی فنی و تخصصی صورت می گیرد.
7- امور و روابط اداری از روابط شخصی کاملا تفکیک و برای نیل به هدفهای سازمان تقسیم کار دقیق و روشهای کار آمد پیش بینی می شود.
8- برای ایجاد انگیزه در کارکنان ، موازین دقیق حقوق ، ارتقاء شغلی ، استخدام و... در نظر گرفته می شود.( علات قه بند ،1374، صص138،139)

مکتب نئو کلاسیک( روابط انسانی)
بنیانگذار این مکتب یک استرالیایی بنام " التون مایو" می باشد که با انجام پژوهشهایی توجه مدیران را به اهمیت ونقش افراد انسان در تعیین سرنوشت سازمانها جلب نمود.مکتب روابط انسانی سازمانها ر ا به عنوان پدیده های متشکل افراد و وظایف میداند نتایج مطالعات التون مایو و همکارانش در کارخانه " هاتورن" وا بسته به شرکت وسترن الکتریک نشان داد که عوامل اجتماعی بیشتر از متغییرهای فیزیکی در عملکرد وکارایی افراد موثر است.

نتایج مطالعات هاتورن به شرح زیر می باشد:
1- کشف عامل انسانی در کار
2- کشف روابط غیر رسمی که مهمترین نتیجه بود
3- تاکید بر اهمیت سیستم کامل ارتباطات بخصوص از پایین به بالا
4- تغییر در میزان تولید بیش از آنچه که مسایل اقتصادی و فیزیکی مربوط شود به مسایل روانشناسی و رفتاری مربوط می گردد.( جاسبی ،1371)

از دیگر صاحبنظران مکتب نئوکلاسیک یا روابط انسانی به شرح زیر میتوان نام برد:
" چستر بارنارد" که با ارایه سیستمهای تلفیقی معتقد بود که سازمانها تلفیقی از وظایف وافراد می باشند که باید یک حالت تعادل بین این دو برقرار شود.

" دیدگاههای مثبت و منفی x و y " داگلاس مک گریگوری" که با مطرح کردن تئوری "
نسبت به انسانها به بررسی شیوه های برخورد مدیران با کارکنان که متکی به یک سلسله پیش فرضهای که مدیران تمایل دارند بر اساس آن با زیر دستان رفتار کنند می باشد.


ودیگر صاحب نظران که از ذکر آنها در مقاله خوداری میکنیم.
” مهمترین ضعف مکتب روابط انسانی این بود که کل سازمان رسمی و رابطه آن با محیط اجتماعی مورد توجه واقع نشد.“

مکتب جدید( نظریه سیستمی )
نگرش سیستمی پس از جنگ جهانی دوم در طول سالهای 1950تا1956 توسط ” برتالانفی ” مطرح شد .
بعد از جنگ جهانی دوم پیچیدگی و کثرت مسایل و مشکلات سازمانها و توسعه روز افزون آنها ایجاب می کرد که مسایل سازمانها به صورت چند بعدی و به عنوان یک مجموعه مطالعه شود که این مطالعات باعث پیدایش و تکامل تئوری سیستم ها گردید . ( جاسبی ، 1371،ص 35)
از سیستم تعاریف مختلفی ارایه شده است که به چند مورد اشاره میشود:
تعریف سیستم : عبارتست از مجموعه اجزایی که با هم کنش و واکنش و ارتباط متقابل دارند. ( علاقه بند 1374ص 134)
تعریف دیگر : ” سیستم مجموعه ای از اجزاء وابسته به هم ، که هر جزء بدون فعالیت جزء دیگر به طور جداگانه معنا پیدا نمی کنند.“
ویژگی های سیستم:
1- حداقل از دو جزء تشکیل شده است .
2- هر جزء حداقل با یک جزء دیگر در ارتباط می باشد.
3- تغییر در یک جزء منجر به تغییر در اجزاء دیگر می گردد.
4- خصوصیت سینرژی داشته باشد یعنی" کل " خصوصیات متفاوت از اجزاء داشته باشد.

نگرش سیستمی
نگرش سیستمی ، سازمان را به صورت یک کل ویک سیستم می نگرد ، برای درک و شناخت این کل ، شناخت اجزاء و عناصر تشکیل دهنده آن و نیز روابط و کنش های میان اجزاء و عناصر ضروری است ( علاقه بند 1374، ص 143)
از صاحبنظران دیگر مکتب سیستمی میتوان از:
هربرت سایمون – بولدینگ – اشبی – چرچمن – آکاف – فاگون – استافوردبیر – لازلو و میلر نام برد.

ترکیب سیستم
هر سیستم از اجزایی تشکیل شده است و هر جزء نقش خاصی را به منظور تحقق هدف سیستم دنبال میکند 

1- داده ( درون داد): عبارتست از آنچه که به نحوی وارد سیستم می شوند و فعالیت سیستم را امکان پذیر می سازند بدیهی است بدون تزریق داده ، ادامه حیات یا فعالیت سیستم نا ممکن خواهد بود . مثلأ در یک نظام تولیدی داده ها عبارتند مجموعه ای از نیروی انسانی با درجات متنوعی از مهارتها ،مواد اولیه ، سرمایه ، انرژی ، تکنولوژی ، اطلاعات وغیره .

2- فرآیند: درون دادی که به یک سیستم وارد می شود طبق فرایند سیستم در جریان تغییر تبدیل قرار می گیرد و برطبق فرایند است که در داده ها تغییر پدید می آید مثلأ در یک نظام تولیدی تغییر در مواد اولیه و آمیزش آن با سایر مواد که منجر به تولید محصول یا کالایی می شود.

3- برون داد( ستاده ) : داده های که در فرایند تبدیل قرار می گیرند طبق نظم وسازمانی که بر سیستم حاکم است به صورت کالا از سیستم به محیط صادر می شود .
4- بازخور : باز خور فرایند دورانی است که در آن بخشی از ستاده به عنوان اطلاعات به داده باز خورانده میشود و به این ترتیب سیستم را " خود کنترل " می سازد مانند عمل ترموستات که وظیفه حفظ دمای ثابت را بر عهده دارد.
5- محیط سیستم : هر سیستم به طور کلی در محیطی قرار دارد ، سیستم از عوامل محیطی تاثیر می پذیرد و بر آنها اثر می گذارد مانند ( عوامل طبیعی ، فرهنگی ، ایدئولوژیکی و...)

طبقه بندی سیستم ها:
1- سیستم اصلی و فرعی
- سیستم اصلی ( سیستمی است که از بهم پیوستن چند سیستم فرعی تشکیل می شود )
- سیستم فرعی ( سیستمی جزی است که بر خود نظارت دارد و ضمن انجام وظیفه خاص برای رسیدن به هدف معینی می کوشد .)
2- سیستم های باز وبسته
- سیستم باز نسبت به محیط خود تعامل وارتباط دارد .
- سیستم بسته هیچ ارتباط و تعاملی با محیط خود ندارد.
3- سیستم های قطعی و احتمالی
- در سیستم قطعی نتایج کار قابل پیش بینی است.
- در سیستم احتمالی نتایج کار قابل پیش بینی نیست.
4- طبقه بندی سیستمها بر اساس پیچیدگی( که به 9 طبقه زیر تقسیم می شود)
- طبقه اول ( ساخت یا چار چوب)
- طبقه دوم ( سیستم های متحرک و ساده )
- طبقه سوم ( سیستمهای سایبرنتیک یا سیستمهایی که توسط مکانیسم پس خور کنترل می شود.)
- طبقه چهارم ( یاخته یا سلول)
- طبقه پنجم ( سطح روئیدنی گیاه )
- طبقه ششم ( زندگی حیوانی )
- طبقه هفتم ( انسان است که دارای خود آگاهی است )
- طبقه هشتم ( سیستم اجتماعی است که پیچیده ترین سیستم ها است )
- طبقه نهم ( مر بوط به نیاز ناشناخته است )
5- سیستم های فیزیکی زیستی و اجتماعی
از نظر جان بک این سیستم را به سه دسته تقسیم می شود:
الف – سیستم فیزیکی ( اتم ، ملکول )
ب- سیستم زیستی ( سلولها ، حیوانات )
ج_ سیستم اجتماعی ( جوامع و اجتماعات )
6- سیستمهای ایستا و پویا
7- سیستمهای بیجان و جاندار
8- تقسیم بندی مرتبه ای ) موارد ذیل به ترتیب از راس هرم به پایین قرار دارند.)
( سیتمهای اجتماعی – سیتمهای خدمات عمومی - سیستم های تکنیکی- تکنولوژی –علوم)


در این شکل هر چه از طرف قاعده به راس هرم با لا برویم سیستم بیشتر در جهت هدفهای رفاه اجتماعی است.
9- سیستمهای طبیعی و مصنوعی
10- سیستمهای خود کنترل و جدا کنترل


مکتب اقتضایی

تئوری اقتضایی مانند تئوری نظریه سیستمی روی سازمان وارتباط آن با محیط تاکید می کند به موجب این تئوری سازمانها از حیث وسعت واندازه ، شکل قانونی .وعوامل دیگر با امکانات و محدودیتها یی روبرو هستند. سازمانها برای بقا و ادامه حیات همانند هر موجود زنده ای باید خود را با عوامل محیطی تطبیق دهند.
جوهره وعصاره تئوری اقتضایی این سوال است که“ تحت چه موقعیت و کدام شرایط یکی از اشکال بروکراتیک ویا غیر بروکراتیک سازمانی نتیجه موثر خواهد داشت.
برطبق نظر پیروان مکتب اقتضایی به جهت اینکه تفاوت موقعیتها و نتایج بدست آمده لزومأ توفیق و بدست آوردن نتیجه دلخواه در یک مورد دیگر نمی باشد و بنابرین از نظر تئوری اقتضایی وظیفه مدیران این است که مشخص کنند که کدام تکنیک و روش در یک موقعیت خاص تحت شرایط مشخص ودر یک سازمان معین به بهترین وجه در نیل به هدفهای مدیریت موثر واقع می گردد. مثلأ برای افزایش بازدهی ممکن است نظریه پردازان کلاسیک طرح ساده کردن کار را تجویز کنند در حا لی که رفتار گرایان ممکن است ایجاد فضای انگیزشی وروانی را تجویز کنند و همچنین امکان دارد مدیری که معتقد به سبک تئوری اقتضایی است غنی کردن شغل را موثر بداند .

از نظریه پردازان دیگر تئوری اقتضایی می توان از : جون وود وارد – تام برنز – جی استاکر – تاویستوک – جیمز تامسون – پل لارنس – جی لورش می توان نام برد.
موضوعی که در کلیه نظریات نظریه پردازان اقتضایی مشترک است مرتبط ساختن محیط با ساختار سازمانی است .


نمودار سیر تکاملی تئوری سازمان

زمان تقریبی

دیدگاه سیستمی بسته بسته باز باز

دیدگاه نتایج نهایی عقلایی اجتماعی عقلایی اجتماعی

موضوع اصلی کارایی ماشینی افراد وروابط طرحهای اقتضایی قدرت وسیاست
سازمانی
طبقه بندی نظری کلاسیک نئوکلاسیک اقتضایی مدرن(سیستمی)
تجزیه وتحلیل

مکتب کلاسیک سازمانها را به عنوان ابزاری ماشینی برای نیل به اهداف تصور می کردند وتوجه به کارایی از بخشهای داخلی سازمان معطوف می داشتند.
مکتب روابط انسانی مفروضات سیستم را بسته در نظر داشته و به روابط غیر رسمی وانگیزه های غیر اقتصادی نیز تاکید می کردند.
مکتب اقتضایی سازمانها را به عنوان وسیله ای برای تحقق اهداف تصور می کردند و آنها به اندازه ، تکنولو‍ژی ، عدم اطمینان محیطی به عنوان متغییراصلی اقتضایی تعیین کننده ساختار مناسب سازمانی تاکید می کردند.
نظریه سیستمی که برماهیت سیاسی سازمانها متمرکز است ساختار اثر بخش سازمانی را متاثر از تنازعات فی مابین ائتلافهای قدرت در سازمان به منظور حصول کنترل صورت میگیرد میداند.

علم مدیریت

با تکامل و گسترش پردازشهای الکترونیکی داده های اطلاعاتی و تکامل روشهای ریاضی برای بیان روابط پیچیده در دهه( 1960 )تمایل علمی برای آموزه های برنامه ریزی و کنترل مدیریت به طور مداوم رو به افزایش گذاشت . در ادامه حرکت تکاملی این فرایند علم مدیریت پایه گذاری شد.
علم مدیریت و تحقیق عملیاتی اگر چه در زمان جنگ جهانی دوم در ارتش انگلستان بکار گرفته می شدو ابتدا عمدتأدر مسایل جنگی ( از قبیل تعیین هدفهای بمباران ، حمل باصرفه پرسنل ، تقسیم مهمات و...
و ازاین قبیل) اما دیری نپائید در مسایل غیر نظامی دیگری (نظیر خدمات بهداشتی ،آموزشی و...) مورد استفاده قرار گرفت.
هدف علم مدیریت شناسایی بهترین تصمیم در مجموعه سیستمی سازمان است ، واتخاذ تصمیم بهینه موقعی امکان پذیر می گردد که مسایل و مشکلات بالفعل در داخل سازمان تشریح شود . با توجه به امکانات و منابع موجود ، موقعیتهای بالقوه سازمان تصمیمات مطلوب یا هدفمندانه اتخاذ گردد. علم مدیریت با توجه به نگرش مذکور به علت نظریه های عمومی سازمان ، همگرایی پیدا می نماید زیرا هدف نظریه های عمومی سازمان و عوامل مشترک آن به خودی خود یا مستقل از یک هدف مشخص سازمانی است " نظریه تصمیم گیری " همراه با " مکتب مقداری یا ریاضی آموزه مدیریت ( علم مدیریت یا تحقیق عملیاتی) از مهمترین نتایج تحول مکاتب یا فلسفه مدیریت در جهت پیدا کردن عوامل مشترک و قابل تعمیم در اداره وهدایت سازمانها است .( علی اکبر نیکو اقبال ،1378،ص94)

دلایل شهرت وجذابیت علم مدیریت
1- وسعت وپیچیدگی مسایل اجتماعی و جوامع کنونی
2- لزوم تصمیم گیری موثر در سازمانها ی امروزی خصوصأ در سطح عالی
3- توجه به نقش ریاضی ، آمار و خصوصأ کامپیو تر در زندگی نوین بشر


اصول علم مدیریت
از نظر صاحبنظران، علم مدیریت ، یا تحقیق عملیاتی عمدتأ باید فراگیر اصولی به شرح زیر باشد :

الف – تاکید اصلی بر مدل سازی : صاحبنظران معتقدند که مدلسازی یا تصویر واقعیات در قالب نشانه ها و مدلها این امکان را فراهم می آورد که تصمیم گیرندگان توجه خود را روی متغییرهای مهم سازمانی متمرکزکرده ، تصمیمات خود را دقیق تر وصحیح تر انجام دهند.

ب- تاکید بر هدف به عنوان قلمرو مشخص مسئله مورد بررسی : برای ارزیابی کارایی سیستم ضروری است هدفهایی ایجاد گردد که نشان دهنده اثر بخشی راه حل های انتخابی باشد.

ج- کوشش در انضمام متغیر های موجود درمسئله

د- کوشش در کمی کردن متغییر های موجود در یک مسئله در حد ممکن

ز- کوشش در تکمیل اطلاعات کمی به کمک ابزارهای آماری و ریاضی


مراحل و فرآیند های مدیریت
بکار بردن تحقیق عملیاتی مستلزم طی شش مرحله زیر است:
الف - طرح مسئله
ب - بنای مدل ریاضی ( مدل مطلوب ساز – مدل شبیه ساز)
ج - استخراج راه حل از مدل
د - آزمایش مدل
و - آمادگی برای کنترل مدل و راه حل
ز - بکار گرفتن راه حل

تکنیک ها یا مدل های علم مدیریت

تئوری احتمالات( این ابزارآماری مهم براساس استنباط از تجربه استواراست)


تئوری بازی یا مقابله ( براین فلسفه استوار است که هر کس در جستجوی به حداکثر رساندن منافع و متقابلا به حداقل .رساندن زیانها می باشد.)

تئوری خط انتظار ( این تئوری با استفاده از تکنیکهای ریاضی ، بین هزینه های ناشی از خطوط انتظار ارباب رجوع ، در مقابل هزینه های ناشی از جلوگیری از این خطوط انتظار از طریق افزایش خدمات یا افراد اضافی توازن ایجاد میکند.


برنامه ریزی خطی ، غیر خطی ودینامیک ( برنامه ریزی خطی بر این فرض استوار است که همیشه بین متغییر ها رابطه خطی مستقیم وجود دارد وحدود تغییرات این متغییرها قابل تشخیص می باشد مثلا در یک کارگاه تولیدی متغییر ها ممکن است شامل واحد تولید به ازای هر ماشین در زمان معین ، هزینه های مستقیم کارگرو مواد خام به ازای هر واحد تولید و نظایر آن باشد).
تئوری سرو ( این تئوری یکی دیگر از کمک های تحقیق عملیاتی به حل مشکلات مدیریت است در اصل این ابزار در سیستمهای کنترل از راه دور بکار میرود.

ابزار دیگر تحقیق عملیاتی( مثل منطق سمبولیک، تئوری ارزش و...که از ابزارهای تحقیق عملیاتی برای تجزیه وتحلیل مسایل پیچیده ومشکل است.


مشکلات و مسایل علمی سازمان از نظر استونر


1- مشکل موجودی کالا ( این مشکل جهت متوازن ساختن موجودی کالا در انبار و مقدار سفارش کالامی باشد)
2- مشکل تخصیص منابع( متمرکز است به ترکیب منابع برای تولید کالا که با برنامه ریزی خطی قابل حل است)
3- مشکل خط انتظار ( این مشکل متمرکز است به طرح تسهیلات به منظور جوابگویی به تقاضای زیاد برای خدمات خاص)

4- مشکل ایجاد و ترتیب وتوالی کار( این مشکل زمانی مطرح است که مدیر بخواهد تصمیم بگیرد قسمتهای مختلف شغل با چه ترتیبی انجام گیرد.)

5- مشکل زمانبندی و راه یابی( این مشکل زمانی مطرح است که مجبور شویم به جای تعیین ترتیب توا لی کارها زمان مورد لازم قسمتهای مختلف در یک شغل را هنگام عمل مشخص نمائیم.)

6- مشکل جایگزینی ماشین آلات ( این مشکل در کارگاههای تولیدی در رابطه با جایگزینی ماشین آلات که دارای عمر مفید بوده و فرسوده شده واز بین می روند مطرح است .)

7- مشکل رقابت ( این مشکل زمانی مطرح است چندین سازمان که هدفهای متضادی را دنبال کنند و هرکدام برای بدست آوردن سهم بیشتر با هم رقابت کنند .)

 

مزایای بالفعل و بالقوه علم مدیریت
علم مدیریت بالفعل دارای سه مزیت می باشد:
1- امکان تجزیه و شکستن یک مشکل وسیع وپیچیده به اجزاء کوچک.
2- با ایجاد مدل برای مشکل مدیر قادر خواهد بود توجه دقیق و منظم خود را بر اجزاء مهم و عمده مسئله متمرکز ساخته و تصمیم صحیح تری اتخاذ نماید.
3- علم مدیریت به مدیر در شناخت تهدیدات و فرصتها کمک میکند.


محدودیتهای علم مدیریت ( از نظر جکسون گریسون)


الف- کمبود زمان( به علت اینکه علم مدیریت وقت گیر است مدیران وقت کافی برای اعمال آن ندارند)
عدم دسترسی به اطلاعات ( به علت گران و وقت گیر بودن اطلاعات مورد نیاز مدل سازی برای مدیران دسترسی به این اطلاعات برای این مدیران کمتر امکان دارد.)
جواب دهی طویل المدت ( بکارگیری علم مدیریت و روشهای ریاضی نتیجه فوری ندارد و به این علت مدیران از آن صرفنظر می کنند )
مقاومت در برابر تغییر (اغلب مدیران به جهت عادت به روال گذشته در برابر تغییر مقاومت نموده واز بکار بردن علم مدیریت سرباز میزنند)
تجرید ساده انگارانه مسئله (اغلب مدیران به جهت تصور غیر واقع بینانه مشکلات عملی خود از بکار گیری علم مدیریت سر باز می زنند.


وی‍‍‍‍‍‍‍ژگی های علم مدیریت
علم مدیریت داری ویژگی های زیر است:
1- براساس نگرش سیستمی پی ریزی شده است.
2- از مراحل و قدمهای منظم روش علمی پیروی می کند.
3- تاکید اصلی را برمسئله تصمیم گیری استوار می کند.
4- به مسئله اولویت یا بازده کار از لحاظ اثر بخشی اقتصادی متکی است
5- از مدل سازی ریاضی و آماری به عنوان ابزار اصلی کار خود استفاده می کند
6- علم مدیریت متکی به علم کامپیوتر است و با آن در حال توسعه وتکوین است.

راههای اثر بخش کردن علم مدیریت در سازمان


اغلب استقبال از تکنیکهای علم مدیریت به وسیله مدیران تضعیف میشود و لازم است برنامه هایی برای تعمیم علم مدیریت در سازمان بکار گیرد . عوامل اثر بخشی علم مدیریت از نظر ” واگنر“ عبارتنداز:
1- پشتیبانی مدیران عالی از برنامه های علم مدیریت
2- تقبل مسئولیت مدیران
3- مشارکت مدیران
4- استفاده از قضاوت مدیران
5- جنبه های تکنیکی نباید جنبه های انسانی راتحت الشاع قرار دهد.
6- جمع آوری سریع اطلاعات
7- آمادگی در مقابل مشکلات اصلی
8- بهنگام نگه داشتن سوابق و اطلاعات

نتیجه گیری
علم مدیریت یکی از پیجیده ترین و علمی تری تئوریها می باشد که نباید آنرا به عنوان مکتبی از مدیریت عنوان کرد . روند استقبال از علم مدیریت پابپای استقبال از کامپیوتر درحال افزایش است و علم مدیریت مدلی است که در دنیای امروزی با تکیه بر برنامه ریزی ، عینیت ، مشکل گرایی و هدفگرایی و نظایر آن که از خصایص دنیای امروزی است کاربرد وسیعی خواهد داشت.


منابع
١- تئوری سازمان ( استفان رابیینز)
٢- برگزیده نظریه های سازمان و مدیریت ( دکتر علی اکبر نیکو اقبال)
٣- تئوریهای مدیریت و مدلسازی سازمان ( منوچهر کیا)
۴- سازمان ومدیریت ( دکتر علیمحمد اقتداری)

[ ٢٠ خرداد ۱۳٩٠ ] [ ۱٠:٢٢ ‎ب.ظ ] [ حسین قهرمانزاده ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

وبلاگ گروهی اساتید و دانشجویان رشته مدیریت دولتی مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد بناب
موضوعات وب
RSS Feed